Boşanma Sonrası Çocuk: Çocuklu Ailelerin Tutumları Nasıl Olmalı?
Boşanma, yetişkinler için çoğu zaman uzun süredir devam eden sorunların, kırgınlıkların ya da artık sürdürülemeyen bir ilişkinin sonucu olabilir. Ancak çocuk için boşanma çoğu zaman çok daha farklı bir yerden deneyimlenir.
Çocuk, anne ve babasının arasındaki ilişkinin tüm geçmişini, çatışmaların nedenini ya da ayrılık kararının arka planını yetişkinler gibi değerlendiremez. Onun için boşanma daha çok şu sorularla anlam kazanır:
“Artık aynı evde mi yaşamayacağız?”“Annemle babam beni hâlâ seviyor mu?”“Ben bir şey mi yaptım?”“Babamı/annemi ne zaman göreceğim?”“İki tarafı da seversem biri üzülür mü?”
Bu nedenle boşanma sonrası çocuk için en önemli ihtiyaçlardan biri, kendisini güvende hissetmektir. Çocuk bu süreçte anne-babasının eş ilişkisinin bittiğini ama ebeveynliklerinin devam ettiğini hissetmeye ihtiyaç duyar.
Burada temel mesele çocuğa hiç üzüntü yaşatmamak değildir. Çünkü boşanma çocuk için elbette zorlayıcı olabilir. Asıl mesele, çocuğun bu zorluğun içinde yalnız, suçlu, arada kalmış ya da taraf seçmek zorunda hissetmemesini sağlamaktır.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin En Koruyucu Tutum Nedir?
Boşanma sonrası çocuk için en koruyucu tutum, anne ve babanın kendi çatışmasını çocuğun üzerine taşımamasıdır.
Çocuk, yetişkinlerin öfkesini, kırgınlığını, hesaplaşmasını ya da birbirine söyleyemediği sözleri taşımak zorunda değildir. Boşanma sürecinde anne-baba birbirine kırgın olabilir, öfkeli olabilir, hatta iletişim kurmakta zorlanabilir. Ancak çocuk, bu ilişkinin hakemi, habercisi ya da duygusal destekçisi hâline getirilmemelidir.
Çocuğun ihtiyacı şudur:
Taraf seçmeye zorlanmamak
Anne ve babasını sevmekte özgür hissetmek
Boşanmanın kendi suçu olmadığını bilmek
Günlük düzeninin mümkün olduğunca korunması
Duygularını anlatabileceği güvenli bir alan bulmak
Anne ve babanın kendisiyle ilgilenmeye devam edeceğini hissetmek
Boşanma sonrası çocuk için en sağlıklı mesajlardan biri şudur:
“Biz artık eş olarak birlikte devam etmeyeceğiz. Ama senin annen ve baban olmaya devam edeceğiz. Bu karar senin yaptığın bir şeyden dolayı alınmadı ve sana olan sevgimiz değişmeyecek.”
Bu cümle basit görünebilir ama çocuğun iç dünyasında oldukça önemli bir yer tutar.
Çocuğa Boşanma Nasıl Anlatılmalı?
Boşanmayı çocuğa anlatırken uzun, karmaşık ve yetişkin detaylarıyla dolu açıklamalar yapmak gerekmez. Çocuğun yaşına uygun, sade, dürüst ve güven veren bir dil kullanılmalıdır.
Çocuğa söylenmesi gereken temel mesajlar şunlardır:
Bu karar senin suçun değil.
Annen ve baban seni sevmeye devam ediyor.
Artık aynı evde yaşamayabiliriz ama senin ihtiyaçlarınla ilgilenmeye devam edeceğiz.
Bize soru sorabilirsin.
Üzgün, kızgın ya da kafası karışmış hissetmen normal.
Örneğin şöyle bir açıklama yapılabilir:
“Biz anne-baba olarak bir süredir bazı konularda anlaşmakta zorlanıyoruz. Bu nedenle artık aynı evde yaşamamaya karar verdik. Bu karar senin yaptığın ya da yapmadığın hiçbir şeyden dolayı alınmadı. Sen bizim çocuğumuzsun ve seni sevmeye devam edeceğiz.”
Bu açıklamada dikkat edilmesi gereken şey, çocuğa anne-baba arasındaki özel meseleleri anlatmamaktır. Aldatma, maddi anlaşmazlıklar, aile büyükleriyle yaşanan sorunlar ya da evlilik içindeki mahrem detaylar çocuğun taşıması gereken bilgiler değildir.
Çocuğa fazla bilgi vermek onu güçlendirmez. Aksine, yetişkinlerin dünyasına ait bir yükü erken yaşta taşımasına neden olabilir.
Boşanma Sonrası Çocuğu Taraf Tutmaya Zorlamamak
Boşanma sonrası çocuk için en ağır duygulardan biri, anne ve babası arasında seçim yapmak zorunda hissetmesidir.
Çocuk annesini de sevebilir, babasını da sevebilir. Bir ebeveyniyle vakit geçirmek istemesi diğer ebeveyne ihanet ettiği anlamına gelmez. Babasını özlemesi annesini daha az sevdiği anlamına gelmez. Annesiyle kalmak istemesi babasını istemediği anlamına gelmez.
Ancak bazen ebeveynler farkında olmadan çocuğa şu mesajı verebilir:
“Onu seversen beni üzersin.”“Onunla görüşmek istemen beni değersiz hissettirir.”“Ben bu kadar acı çekerken sen nasıl onun yanında mutlu olursun?”
Bu mesajlar çocukta sadakat çatışması yaratır.
Çocuk kendi duygusunu yaşamak yerine ebeveyninin duygusunu korumaya çalışır. Bu da onun için oldukça ağırdır.
Daha sağlıklı olan tutum şudur:
“Anneni/babanı özlemen çok normal. Onunla vakit geçirmek istemen beni kızdırmaz.”
Bu cümle çocuğa iki ebeveynini de sevmekte özgür olduğunu hissettirir.
Diğer Ebeveyni Kötülememek Neden Önemlidir?
Boşanma sonrası öfke ve kırgınlık çok yoğun olabilir. Ancak çocuğun yanında diğer ebeveyni kötülemek, çocuğun psikolojik dünyasında ciddi bir karışıklık yaratabilir.
Çünkü çocuk çoğu zaman kendisini anne ve babasının bir parçası gibi hisseder.
Siz diğer ebeveyn için “sorumsuz”, “bencil”, “kötü biri” ya da “bizi bıraktı” dediğinizde çocuk bunu yalnızca o kişiye söylenmiş bir söz gibi duymayabilir. İçten içe “ben de onun çocuğuyum” diye hissedebilir.
Bu nedenle diğer ebeveyni kötülemek, çocukta suçluluk, utanç, öfke ya da taraf olma baskısı yaratabilir.
Elbette çocuğun güvenliğini ilgilendiren durumlar ayrı değerlendirilmelidir. Şiddet, ihmal, istismar, bağımlılık ya da çocuğun fiziksel ve psikolojik güvenliğini tehdit eden durumlarda profesyonel ve hukuki destek almak gerekir.
Ancak genel boşanma sürecinde çocuğu eski eşe duyulan öfkenin taşıyıcısı hâline getirmemek önemlidir.
Boşanma Sonrası Çocuk Haberci Yapılmamalıdır
Boşanma sonrası çocuklu ailelerde sık görülen hatalardan biri, çocuğu iki ebeveyn arasında haberci yapmaktır.
“Annene söyle yarın geç kalmasın.”“Babana söyle ödemeyi yapsın.”“Annen ne dedi?”“Babanın evinde kim vardı?”“Git babana söyle, seni bu hafta o alsın.”
Bu cümleler çocuğu yetişkinlerin iletişim sorunlarının ortasına yerleştirir.
Çocuk mesajı yanlış iletirse suçluluk hissedebilir. Bir şeyi saklarsa ihanet etmiş gibi hissedebilir. Anne-baba arasında kalan çocuk, kendi yaşına uygun olmayan bir sorumluluğu taşımaya başlar.
Boşanma sonrası anne ve baba birbirini sevmek zorunda değildir. Çok yakın arkadaş olmak zorunda da değildir. Ancak çocukla ilgili konularda doğrudan ve yetişkin bir iletişim kurmaları gerekir.
Gerekirse bu iletişim kısa mesajlarla, ortak takvimle ya da yazılı ve net bir sistemle sürdürülebilir. Fakat çocuk, anne-babanın iletişim aracı olmamalıdır.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Rutinler Neden Önemlidir?
Boşanma sonrası çocuk için düzen ve öngörülebilirlik çok önemlidir. Çünkü çocuk zaten büyük bir değişim yaşamaktadır. Bu süreçte her şeyin aynı anda değişmesi güven duygusunu zayıflatabilir.
Bu nedenle mümkün olduğunca şu alanlarda tutarlılık sağlanmalıdır:
Uyku saatleri
Okul düzeni
Ödev takibi
Yemek saatleri
Ekran sınırları
Hafta sonu planları
Hangi gün kiminle kalacağı
Özel günlerin nasıl planlanacağı
Çocuk şu soruların cevabını bilmeye ihtiyaç duyar:
“Bu akşam nerede uyuyacağım?”“Yarın beni okuldan kim alacak?”“Babamı/annemi ne zaman göreceğim?”“Eşyalarım nerede olacak?”
Bu sorular yetişkinler için pratik ayrıntılar gibi görünebilir. Fakat çocuk için güvenlik hissinin temel parçalarıdır.
Çocuk iki ev arasında gidip geliyorsa, her iki evde de kendisini misafir gibi değil, ait gibi hissetmelidir.
Çocuğun Duygularına Alan Açmak
Bazı ebeveynler çocuk üzülmesin diye boşanmayı çok hızlı normalleştirmeye çalışır.
“Üzülme, her şey aynı olacak.”“Bunda üzülecek bir şey yok.”“Sen güçlü bir çocuksun.”“Alışırsın.”
Bu cümleler iyi niyetli olabilir. Ancak çocuk gerçekten üzgünse, bu duygunun hemen kapatılması çocukta anlaşılmadığı hissi yaratabilir.
Boşanma sonrası çocuk üzgün olabilir, öfkeli olabilir, kafası karışabilir. Bir gün iyi görünüp ertesi gün ağlayabilir. Bazen hiçbir şey olmamış gibi davranır, bazen de küçük bir olayda yoğun tepki verebilir.
Burada ebeveynin görevi çocuğun duygusunu hemen düzeltmek değil, ona eşlik etmektir.
Şu cümleler destekleyici olabilir:
“Üzgün olman çok anlaşılır.”“Bu duruma alışman zaman alabilir.”“Bana soru sorabilirsin.”“Kızgın hissetmen de normal.”“Bu bizim kararımız, senin hatan değil.”“Annen de baban da seni sevmeye devam ediyor.”
Çocuk duygusunun kabul edildiğini hissettiğinde, yaşadığı değişimin içinde daha az yalnız kalır.
Boşanma Sonrası Ortak Ebeveynlik Nasıl Olmalı?
Boşanma sonrası eş ilişkisi biter; ancak ebeveynlik ilişkisi devam eder.
Ortak ebeveynlik, eski eşle çok iyi anlaşmak ya da her konuda aynı fikirde olmak demek değildir. Ortak ebeveynlik, çocukla ilgili temel konularda çocuğun yararını merkeze alabilmektir.
Sağlıklı ortak ebeveynlikte şunlar önemlidir:
Çocukla ilgili kararları çocuğun önünde kavga etmeden konuşmak
Görüşme düzenini cezalandırma aracı olarak kullanmamak
Diğer ebeveynin çocukla ilişkisini sabote etmemek
Okul, sağlık ve günlük düzenle ilgili temel konularda iletişim kurmak
Çocuğun iki evde de güvende hissetmesini sağlamak
Kurallar konusunda mümkün olduğunca tutarlı olmak
Anne-babanın birbirini sevmesi şart değildir. Ama çocuğun güvenliği için birbirini sürekli yok etmeye çalışmaması gerekir.
Bu noktada daha önce ele aldığımız Gaslighting Nedir? İlişkide “Ben mi Abartıyorum?” Diye Düşünmenize Neden Olan Duygusal Manipülasyon yazısında bahsettiğimiz gibi, çocuğun kendi algısından ve duygusundan şüphe ettirildiği manipülatif ilişkisel ortamlar oldukça yıpratıcı olabilir.
Yeni Partnerler ve Çocuğun Uyum Süreci
Boşanma sonrası anne ya da babanın hayatına yeni biri girebilir. Bu yetişkin için yeni bir başlangıç olabilir. Ancak çocuk için yeni bir uyum süreci anlamına gelir.
Bu nedenle yeni partnerle tanıştırma süreci aceleye getirilmemelidir.
Çocuk, anne-babasının ayrılığına henüz alışmaya çalışırken yeni bir kişinin hızlıca hayatına girmesi kafa karıştırıcı olabilir. Yeni partner çocuğa anne ya da babanın yerine geçecek biri gibi sunulmamalıdır.
Çocuğa şu mesaj verilmelidir:
“Hayatımda biri olabilir ama bu senin annenin/babanın yerine geçeceği anlamına gelmez. Seninle olan bağım değişmeyecek.”
Çocuk kimseyi hemen sevmek zorunda değildir. Mesafeli, kıskanç ya da huzursuz hissetmesi bazen uyum sürecinin bir parçası olabilir.
Boşanma Sonrası Çocuk Psikolojisinde Nelere Dikkat Edilmeli?
Boşanma sonrası çocuk bazı geçici tepkiler gösterebilir. Ancak bazı belirtiler uzun süre devam ediyorsa profesyonel destek almak faydalı olabilir.
Dikkat edilmesi gereken bazı belirtiler şunlardır:
Yoğun içe kapanma
Sürekli ağlama veya belirgin mutsuzluk
Aşırı öfke patlamaları
Uyku ve iştah sorunları
Okul başarısında belirgin düşüş
Arkadaş ilişkilerinden uzaklaşma
Alt ıslatma veya yaşından küçük davranışlara dönüş
Sürekli karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar
Anne ya da babadan ayrılmaya aşırı tepki
“Keşke yaşamasam” gibi ifadeler
Boşanma hakkında yoğun suçluluk hissetme
Bu belirtiler mutlaka ciddi bir sorun olduğu anlamına gelmez. Ancak çocuğun bu süreci taşımakta zorlandığını gösterebilir.
Daha önce hazırladığımız Psikoloğa Ne Zaman Gidilir? yazısında da değindiğimiz gibi, psikolojik destek yalnızca kriz anlarında değil; zorlayıcı yaşam süreçlerini daha sağlıklı yönetebilmek için de alınabilir.
Ebeveynin Kendi Ruhsal Sağlığı da Önemlidir
Boşanma sonrası anne ya da baba da yas, öfke, yalnızlık, değersizlik, kaygı veya hayal kırıklığı yaşayabilir. Bu duyguların varlığı kişiyi kötü bir ebeveyn yapmaz.
Ancak bu duygular yönetilemediğinde çocuğa taşınabilir.
Ebeveyn kendi yalnızlığını çocukla doldurmaya çalışabilir, onu sırdaşı yapabilir ya da diğer ebeveyne duyduğu öfkeyi çocuğun üzerinden yaşayabilir. Bu da çocuk için ağır bir duygusal yük oluşturur.
Bu nedenle ebeveynin kendi destek alanını oluşturması önemlidir. Yakın çevre desteği, bireysel terapi ya da ebeveyn danışmanlığı bu süreçte yardımcı olabilir.
Daha önce Yas Süreci Nedir? Kayıp Sonrası Yaşanan Duygularla Nasıl Baş Edilir? yazısında da ele aldığımız gibi, boşanma da bazen yalnızca bir ilişkinin bitişi değil; alışılmış düzenin ve gelecek hayalinin değişmesi nedeniyle yas benzeri duygular yaratabilir.
Ancak yetişkinin yasını çocuk taşımamalıdır.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Sık Yapılan Hatalar
Boşanma sonrası çocuklu ailelerde sık görülen bazı hatalar şunlardır:
Çocuğu taraf seçmeye zorlamak
Diğer ebeveyni kötülemek
Çocuğu haberci yapmak
Yetişkin meselelerini çocuğa anlatmak
Çocuğu duygusal sırdaş hâline getirmek
Görüşme günlerini cezalandırma aracı olarak kullanmak
Çocuğun yanında maddi konuları tartışmak
Çocuğun duygularını küçümsemek
Yeni partneri çok hızlı biçimde çocuğun hayatına sokmak
Çocuğun her davranışını boşanmaya bağlamak
Bu hataları fark etmek ebeveyni suçlamak için değildir. Boşanma zaten zorlayıcı bir süreçtir ve insan bazen öfkeyle, korkuyla ya da çaresizlikle hareket edebilir.
Ama fark edilen davranış değiştirilebilir.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin Güven Veren Cümleler
Çocuğa güven vermek için kullanılabilecek bazı cümleler şunlardır:
“Bu senin suçun değil.”“Annen ve baban seni sevmeye devam ediyor.”“İki tarafı da sevmekte özgürsün.”“Bize soru sorabilirsin.”“Üzgün ya da kızgın hissetmen normal.”“Anneni/babanı özlemen beni kızdırmaz.”“Yetişkinlerin sorunlarını sen çözmek zorunda değilsin.”“Bazı şeyler değişti ama sana olan sevgimiz değişmedi.”
Bu cümleler tek başına tüm süreci çözmez. Ancak çocuğun kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Boşanma sonrası şu durumlarda psikolojik destek almak faydalı olabilir:
Çocuk uzun süredir yoğun kaygı, öfke ya da içe kapanma yaşıyorsa
Okul, uyku, iştah veya sosyal ilişkiler belirgin şekilde bozulduysa
Çocuk kendini boşanmadan sorumlu tutuyorsa
Anne-baba iletişimi sürekli çatışmalıysa
Çocuk taraf tutmaya zorlanıyorsa
Bir ebeveyn diğer ebeveynle ilişkiyi sabote ediyorsa
Yeni partner süreci çocuğu belirgin biçimde zorluyorsa
Ebeveyn kendi duygularını yönetmekte zorlanıyorsa
Aile içinde şiddet, tehdit, ihmal veya istismar öyküsü varsa
Psikolojik destek, kimin haklı olduğunu belirlemek için değil; çocuğun duygusal ihtiyaçlarını daha iyi görebilmek ve ebeveynlerin süreci daha sağlıklı yönetebilmesi için alınır.
Boşanma Sonrası Çocuk İçin En Önemli Şey Güven Duygusudur
Boşanma, yetişkinler için bir ilişkinin sonu olabilir. Ancak çocuk için en önemli mesele, anne-babalık ilişkisinin güvenli biçimde devam edip etmeyeceğidir.
Boşanma sonrası çocuk şu mesajı hissetmeye ihtiyaç duyar:
“Ben hâlâ seviliyorum.”“Bu benim suçum değil.”“İki ebeveynimi de sevebilirim.”“Yetişkinlerin sorunlarını çözmek zorunda değilim.”“Hayatımda değişiklikler olsa da yalnız değilim.”
Sağlıklı boşanma süreci, çocuğa hiçbir zorluk yaşatmamak değildir. Sağlıklı süreç, çocuğun bu zorluğun içinde yalnız bırakılmamasıdır.
Anne-baba kendi öfkesini çocuğun üzerine taşımadığında, çocuğu taraf seçmeye zorlamadığında, rutinleri mümkün olduğunca koruduğunda ve duygularına alan açtığında çocuk bu süreci daha güvenli biçimde anlamlandırabilir.
Bazen çocuğa verilebilecek en güçlü mesaj oldukça sadedir:
“Bizim eş ilişkimizi sürdürmemiz mümkün olmadı. Ama senin annen ve baban olmaya devam ediyoruz. Sen bu ilişkinin yükünü taşımak zorunda değilsin.”
Sık Sorulan Sorular
Boşanma sonrası çocuk için en doğru tutum nedir?
Boşanma sonrası çocuk için en doğru tutum, çocuğu taraf seçmeye zorlamamak, diğer ebeveyni kötülememek, rutinlerini mümkün olduğunca korumak ve duygularını ciddiye almaktır.
Boşanma çocuğa nasıl anlatılmalı?
Boşanma çocuğa sade, yaşına uygun ve güven veren bir dille anlatılmalıdır. Çocuğa bu kararın onun suçu olmadığı ve anne-babasının onu sevmeye devam edeceği açıkça söylenmelidir.
Boşanma sonrası çocuk psikolojisi nasıl etkilenir?
Her çocuk boşanmadan farklı etkilenir. Bazı çocuklar daha öfkeli, bazıları daha içe kapanık, bazıları ise kaygılı olabilir. Önemli olan çocuğun davranışlarını dikkatle gözlemlemek ve duygularına alan açmaktır.
Boşanma sonrası çocuk psikoloğa götürülmeli mi?
Her çocuk için zorunlu değildir. Ancak uzun süren kaygı, öfke, içe kapanma, okul başarısında düşüş, uyku sorunları ya da yoğun suçluluk görülüyorsa bir uzmandan destek almak faydalı olabilir.
Boşanma sonrası ortak ebeveynlik nasıl olmalı?
Ortak ebeveynlikte anne-baba, eş ilişkisi bitmiş olsa da çocukla ilgili konularda iş birliği kurmaya çalışmalıdır. Çocuk, anne-baba arasındaki çatışmanın ortasında bırakılmamalıdır.
Kaynakça
American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org – Divorce and Separation: How to Help Your Child Adjust
American Academy of Child and Adolescent Psychiatry – Children and Divorce
American Psychological Association – Healthy Divorce: How to Make Your Split as Smooth as Possible
American Academy of Pediatrics – Helping Children and Families Deal With Divorce and Separation
Yorumlar